(Baonghean) - Chuyện Mỹ phải trả khoản tiền 400 triệu USD cho Iran để đổi lấy sự tự do cho 5 người bị quốc gia Hồi giáo giam giữ trở thành đề tài bàn tán suốt từ đầu năm nay. Chính phủ Obama thì khẳng định hai việc này không liên quan. Số tiền 400 triệu USD là tiền hoàn trả một hợp đồng thất bại giữa hai nước trước đây, còn phe Cộng hòa thì lôi chuyện “tiền chuộc” này ra để chỉ trích chính quyền nhu nhược.
 |
| Jason Rezaian, phóng viên tới Washington Post cùng gia đình tại Đức sau khi được thả tự do. Ảnh: Wall Street Journal. |
Sự trùng hợp nhạy cảm
Hôm thứ Năm 19/8, báo chí Mỹ đột nhiên đăng tải một thông tin gây kích động. Đó là việc nước Mỹ trả một khoản tiền lớn để đổi lại việc Iran phóng thích 5 công dân Mỹ bị bắt giữ. Hãng AP chạy dòng tít lớn “Nhà Trắng nói khoản tiền 400 triệu USD để thả tù nhân”. Mọi thứ nhanh chóng liên tưởng tới một khoản tiền chuộc cho đối thủ mà người Mỹ căm ghét suốt nhiều thập kỷ qua.
Thực tế, chuyện 5 công dân Mỹ đã được Iran thả diễn ra vào ngày 17/1. Ba trong số này bị Iran giam giữ là Trưởng văn phòng đại diện tại Tehran của Washington Post Jason Rezaian, một mục sư từ bang Idaho và cựu lính Hải quân Mỹ Amir Hekmati sinh sống tại bang Michigan. Một tù nhân khác là Nosratollah Khosravi đã chọn ở lại Iran trong khi tù nhân thứ 5 là sinh viên người Mỹ Matthew Trevithick được thả riêng.
Cùng ngày hôm đó, Mỹ chuyển cho Iran 400 triệu USD tiền mặt bằng đường hàng không. Đây là số tiền Iran đã dùng để thanh toán hợp đồng mua vũ khí của Mỹ 37 năm trước. Nhưng cuối cùng, thỏa thuận không thực hiện được và tiền bị phong tỏa trong các tài khoản ở Thụy Sỹ. Thời điểm trùng hợp của hai sự việc khiến các nghị sĩ đảng Cộng hòa cáo buộc chính quyền Tổng thống Barack Obama chi tiền chuộc công dân.
 |
| Một nữ cảnh vệ trong cuộc Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979- sự kiện khiến thương vụ vũ khí giữa hai nước bị đình trệ. Ảnh: CNN. |
Những phát ngôn thiếu nhất quán của bộ Ngoại giao Mỹ cũng khiến chính quyền bị chỉ trích. Khi được hỏi rằng liệu “400 triệu USD sẽ chỉ được thanh toán chừng nào Iran thả các tù nhân”, người phát ngôn của Bộ Ngoại giao Mỹ John Kirby trả lời: “Điều đó hoàn toàn đúng”. Sau đó ông giải thích về sự trùng hợp trong việc trao trả tiền để trao đổi tù nhân là lo ngại Iran "lật lọng". Điều này chẳng khác nào xác nhận rằng việc hoàn trả tiền có liên quan tới việc thả tù nhân. Tuy nhiên ngay sau đó, Giám đốc văn phòng báo chí, Bộ Ngoại giao Mỹ Elizabeth Trudeau đã lên tiếng bác bỏ, cho biết 1,7 tỷ USD chi cho Iran không phải là tiền chuộc con tin mà là hoàn trả cho Iran tiền mua thiết bị quân sự từ Mỹ trước khi hai nước cắt đứt quan hệ vào năm 1979.
Sự “đá nhau” trong các thông điệp của bộ Ngoại giao khiến các cuộc tranh cãi xung quanh khoản tiền 400 triệu USD của Mỹ trở nên gây gắt. Thời điểm trùng hợp của hai sự việc là cái cớ để các nghị sĩ đảng Cộng hòa cáo buộc chính quyền Tổng thống Barack Obama chi tiền chuộc công dân. Phát ngôn viên của đảng Cộng Hòa Michael Short khẳng định “Nhà Trắng mở màn cho những nghi vấn và sau đó thừa nhận thanh toán khoản tiền chuộc cho quốc gia chuyên hỗ trợ cho chủ nghĩa khủng bố”.
Số phận khoản tiền “treo”
Mọi việc sẽ đơn giản hơn nếu biết rằng đây là khoản tiền hoàn trả đầu tiên trong tổng số 1,7 tỷ USD cả gốc lẫn lãi mà Iran đã đặt mua máy bay chiến đấu của Mỹ năm 1979. Thương vụ này không thể diễn ra vì cuộc cách mạng Hồi giáo Iran diễn ra cùng năm. Trong biến cố này, một nhóm trung thành với lực lượng làm cách mạng đã bắt giữ 52 con tin Mỹ tại đại sứ quán ở Tehran. Để đáp trả, Mỹ cắt đứt quan hệ ngoại giao và đóng băng các tài sản của Iran ở Mỹ. Hợp đồng mua máy bay trị giá 400 triệu USD mà Iran đã giao đủ cho Mỹ, vì thế, bị đình hoãn. Sau 37 năm, tính cả tiền lãi, số tiền này đã lên tới 1,7 tỷ USD.
Vụ khủng hoảng con tin được giải quyết năm 1981 tại một hội nghị ở thủ đô Algiers của Algeria. Nhưng Hiệp định Algiers lại không bao gồm vấn đề hệ trọng là khoản tiền 400 triệu USD. Thay thế vào đó, hiệp định này lập ra một tòa án quốc tế, đóng ở Hague, Hà Lan, có nhiệm vụ giải quyết bất cứ yêu cầu nào của hai chính phủ Mỹ và Iran đối với nhau, hoặc yêu cầu của công dân hai bên đối với cả hai nước. Bồi thẩm đoàn gồm 9 thành viên, 3 do Mỹ chỉ định, 3 do Iran chỉ định và 3 là thẩm phán trung lập. Họ có nhiệm vụ tiếp nhận các vụ kiện cáo và đưa ra phán quyết có tính bắt buộc.
Với tính chất của một tòa trọng tài, tiến trình xét xử rất chậm. Khi nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Obama bắt đầu, thậm chí tòa còn chưa xem xét vấn đề của khoản tiền 400 triệu USD này. Chính vì thế, chính quyền Obama quyết định giải quyết vấn đề bên ngoài tòa án. Mỹ mở một cuộc đàm phán trực tiếp với Iran về các điều khoản hoàn trả. Cuộc thảo luận này diễn ra song song và tách biệt với các cuộc đàm phán về thỏa thuận hạt nhân và việc trả tự do cho 4 công dân Mỹ bị bắt. Thế nên, dư luận không hề biết tới nó. Khoản tiền gốc đã được trả. Nhưng 1,3 tỷ USD còn lại sẽ được chia thành 13 lần chuyển cho Iran. Mỗi lần là 99.999.999 USD tiền mặt bởi theo quy định của Bộ Tài chính Mỹ thì các khoản thanh toán quốc tế dưới 100 triệu USD sẽ không phải giải thích.
 |
| Những tranh cãi về thỏa thuận hạt nhân có thể khiến nước Mỹ đi lệch hướng trong chính sách với Iran. Ảnh: VOX. |
Tranh cãi đi lệch hướng
Suốt 8 tháng qua, nước Mỹ vẫn đang quanh quẩn với câu hỏi: liệu sắp đặt hai sự kiện quan trọng như vậy trong cùng một ngày có khiến nước Mỹ bị bẽ mặt không? Người Mỹ vẫn ấm ức vì bị truyền thông Iran mô tả là ở “chiếu dưới” khi phải chấp nhận thỏa hiệp và dùng tiền để đổi lấy tự do cho công dân của mình. Thông tin nhạy cảm này càng rộ lên vào mùa bầu cử Tổng thống. Đảng Cộng hòa kéo chuyện này ra để hạ uy tín của chính quyền Obama và đảng Dân chủ. Các thành viên Quốc hội đang bàn về một văn bản ngăn chặn chính quyền Obama trả lại 1,3 tỷ USD còn lại cho Tehran. Một trong những dự luật là buộc Nhà Trắng phải công khai việc này.
Nhưng nhiều người Mỹ thì đang tin rằng câu chuyện này đang đi lệch hướng khi nhóm “diều hâu” tại Mỹ muốn hạ thấp giá trị của thỏa thuận hạt nhân lịch sử giữa Iran và nhóm P5+1. Tờ Politico từng tiết lộ một “kế hoạch để ngăn chặn thỏa thuận hạt nhân Iran” bằng cách ngăn chặn Iran hội nhập với nền kinh tế thế giới. Danh sách công việc khá dài nhưng xem ra rất ít khả năng thành công. Nhưng rốt cuộc, đó không phải là vấn đề nước Mỹ cần phải quan tâm lúc này, trang tin VOX kết luận. Chính sách đối ngoại và ảnh hưởng đang ngày càng gia tăng của Iran tại khu vực Trung Đông mới chính là thứ nước Mỹ muốn kiềm chế. Đó chính là điểm then chốt của những tranh cãi này.
Thanh Sơn
Đăng nhận xét